Steampunkowe filmy

   

    Choć steampunk bywa kojarzony głównie z modą alternatywną, rękodziełem i literaturą inspirowaną XIX-wieczną fantastyką naukową, jego estetyka od lat przenika także kino. To jednak nie tylko kwestia stylu — parowe maszyny, ozdobne okulary, gorsety i cylindry — ale także wyobraźni zakorzenionej w pytaniu „co by było, gdyby?”: gdyby rewolucja przemysłowa potoczyła się innym torem? Gdyby technologia parowa osiągnęła poziom współczesnego science fiction? Gdyby epoka wiktoriańska nigdy się nie skończyła?

Autor: Piotr Stefański

    Zaskakujące może być to, że początki steampunkowej wyobraźni filmowej sięgają aż początków samego kina. Już w 1902 roku Georges Méliès nakręcił Podróż na Księżyc, wizualną perełkę opartą na powieściach Verne’a i Wellsa. Strzelanie ludzi w przestrzeń przy pomocy ogromnego działa, technika epoki połączona z fantazją i naukową naiwnością – trudno o bardziej steampunkowy punkt wyjścia. Dekady później podobną estetykę i tematykę eksplorowały ekranizacje Verne’a, takie jak Dwadzieścia tysięcy mil podmorskiej żeglugi (1954) z ikonicznym Nautilusem czy Tajemnicza Wyspa (1929), która prezentowała przygodę osadzoną w realiach alternatywnej techniki.

    Nie można też pominąć twórczości czeskiego mistrza Karela Zemana – jednego z najważniejszych wizjonerów kina retrofuturystycznego. Jego Diabelski wynalazek, Skradziony balon i Baron Prášil to filmy, które łączą aktorów z animowanymi tłami stylizowanymi na XIX-wieczne ryciny. To nie tylko wizualne cuda, ale wręcz definicje steampunkowej wrażliwości – z humorem, nostalgią i krytycznym spojrzeniem na postęp technologiczny.

    W poniższym zestawieniu przyglądamy się filmom, które próbowały uchwycić ducha steampunka – mniej lub bardziej skutecznie. Klasyfikujemy je według stopnia zgodności z gatunkiem: od pełnoprawnych reprezentantów, przez tytuły jedynie stylizowane, aż po produkcje, które błędnie uznaje się za steampunkowe. Czy kino naprawdę odnalazło sposób na opowiedzenie parowej utopii (lub dystopii)? Sprawdźmy.

Kategoria A – Pełna zgodność z gatunkiem steampunkowym

Tajemnicze wyprawy Jaspera Morello

Kluczowe cechy: alternatywna historia, technologia oparta na parze, epoka wiktoriańska lub jej odpowiednik, retrofuturyzm, refleksja nad nauką i społeczeństwem

• The Secret Adventures of Jules Verne (2000)
  serial będący kwintesencją steampunka: Verne żyje w świecie swoich własnych wynalazków.

• Tajemnicze miasto (Miasto zaginionych dzieci, 1995)
  Mroczna retrofuturystyczna dystopia z technologią parową i eksperymentami.

• Steamboy (2004) anime Katsuhiro Otomo,
  OpowieŚć o brytyjskim wynalazcy i wyścigu technologicznym w XIX wieku

• Prestiż (The Prestige, 2006)
  Tesla jako źródło „magii”, estetyka i mechanika w służbie fabuły.

• Liga niezwykłych dżentelmenów (The League of Extraordinary Gentlemen, 2003)
  Bohaterowie literaccy w alternatywnym XIX wieku; parowe pojazdy, broń, ideologia.

• April i niezwykły świat (Avril et le monde truqué, 2015)
  Francuska animacja z alternatywnym rozwojem technologii i nauki.

• Mortal Engines: Miasta na kołach (Mortal Engines, 2018)
  Mobilne miasta, para jako napęd cywilizacji, silne motywy „retrofuture”.

• Tajemnicze wyprawy Jaspera Morello (2005)
  To jeden z najbardziej dojrzałych filmów steampunkowych – choć krótkometrażowy, jest esencją gatunku.

Kategoria B – Stylizacja bez pełnej głębi ideowej

    Estetyka steampunka obecna (kostiumy, maszyny, scenografia), ale brak alternatywnego rozwoju historii lub głębokiej refleksji technologicznej.

• Sherlock Holmes (2009, 2011)
  Wizualna stylizacja, ale fabuła to klasyczny thriller w znanych realiach.

• Atlantyda: Zaginiony ląd (Atlantis: The Lost Empire, 2001)
  Styl i technologia inspirowane steampunkiem, ale fabularnie to czyste sci-fi.

• Van Helsing (2004)
  Gotycki horror z dziwaczną technologią, lecz brak spekulatywnego światotwórstwa.

• Sucker Punch (2011)
  Świat przedstawiony jako wizualna mieszanka steampunka, anime i fantasy.

• Złoty kompas (The Golden Compass, 2007)
  Wiele elementów estetycznych (zegary, powozy, zbroje), ale świat to bardziej magiczna alternatywa niż spekulacja technologiczna.

• Seria niefortunnych zdarzeń według Lemony'ego Snicketa (2004)
  Steampunkowa estetyka w scenografii i rekwizytach.

• Kapitan Sky i świat jutra (Sky Captain and the World of Tomorrow, 2004)
  Pulpowa retrofuturystyka, estetyka między diesel- a steampunkiem.

Kategoria C – Filmy błędnie uznawane za steampunkowe

    Obecność maszyn, zębatek lub stylistyki retro to za mało – brak związku z epoką pary lub alternatywnym rozwojem technologii.

• Bardzo Dziki Zachód (Wild Wild West, 1999)
  Parowe gadżety, ale brak światotwórstwa i refleksji – czysta komedia akcji

• Hugo i jego wynalazek (Hugo, 2011)
  Hołd dla mechaniki i kina, ale nie alternatywna rzeczywistość.

• Mad Max: Na drodze gniewu (Mad Max: Fury Road, 2015)
  Ocierający się o dieselpunk, świat spalin osadzony w swiecie postapo.

• Brazil (1985)
  Dziwaczna, złomowa estetyka z maszynami, ale futurystyczna biurokracja, nie epoka pary.

• Kroniki Riddicka (The Chronicles of Riddick, 2004)
  Złomowy gotyk, ale sci-fi bez związku z XIX wiekiem

• Wehikuł czasu (The Time Machine, 2002)
  Technologia podróży w czasie z epoki wiktoriańskiej, ale po przeskoku fabuła to czyste sci-fi.

• Planeta skarbów (Treasure Planet, 2002)
  Anachronizmy technologiczne, ale brak alternatywnego rozwoju historii – raczej „spacepunk”.

    Steampunk w kinie to nie tylko stylizacja, ale sposób patrzenia na świat przez pryzmat pary, trybików i niespełnionych marzeń technicznych. Choć nie wszystkie produkcje trafiają w sedno gatunku, wciąż fascynują i inspirują wyobraźnią. Filmy steampunkowe tworzą przestrzeń dla alternatywnej historii, w której technologia i estetyka opowiadają nowe wersje przeszłości. I nawet jeśli to tylko filmowa iluzja – trudno nie ulec jej urokowi.